Ուրախ համերգ ՄՍԿՀ 30 ամյակին :)

Նոյեմբերի 4-ից 16-ը տոնում ենք Մխիթար Սեբաստացի կրթահամալիրի 30 ամյակը:

Ինչպես կարող էինք Գյումրիի Խազերով մի շնորհավորական համերգ չկազմակերպել, չէ որ ձեզ էդքաաան շատ սիրում ենք…

13.11.2019, ժամը 15:15 կլինի համերգ Գյումրիի <<Խազերի>> ու <<Դաղդղանի>> ու կրթահամալիրի ֆոլկ բենդի մասնակցությամբ:

Կսպասենք 😉

Համերգի ծրագիր՝

Փափուռի – Կոմիտաս
Լորիկ – Կոմիտաս
Թագվորի մեր – Կոմիտաս
Վարդ ա յարս – շարք – Կոմիտաս
Էսօր ուրբաթ է, պաս է – Կոմիտաս
Զար զընգը – Կոմիտաս
Հաբրբան – Կոմիտաս
Կոտ ու կես – Կոմիտաս
Նանարի նայ – Է. Հովհաննիսյան
Խնկի ծառ – Կոմիտաս
Պապիկ մամիկ – Ս. Աղաջանյան
Առնեմ էրթամ – Կոմիտաս

Ֆոլկ բենդ – Քելե քելե – Սեփական մշակմամբ
Խազեր – իմ չինար յարին – Կոմիտաս
Ֆոլկ բենդ -իմ չինարի յարը – Սեփական մշակմամբ
Խազեր -Ելա տանիս – Կոմիտաս
Դաղդղան – Ելա տանիս – Սեփական մշակմամբ
Խազեր – Դլե մկոնդե – Կոմիտաս
Դաղդղան – Դլե մկոնդե – Սեփական մշակմամբ
Խազեր – Շախկր շուխկր – Կոմիտաս

Միասնական կատարում – Շախկր- շուխկր
Ֆոլկ բենդ – Շախկր շուխկր Սեփական մշակմամբ

Գյումրու ուսուցչական երգչախումբը

Գյումրիում ավելացավ ևս մի տաքուկ անկյուն <<ուսուցչական երգչախմբի>> տեսքով:

Հոկտեմբերի 10-ին խմբի առաջին համերգն էր…..

Մի քիչ պատմեմ էս յուրահատուկ խմբի ձևավորման մասին.
Նախ խումբը չէր ստեղծվի եթե չլիներ Աշոտ Բլեյան շատ հետաքրքիր մարդը, որն ի տարբերություն Գյումրիի ղեկավարների, որոնց արժեհամակարգը թույլ չտվեց բավարար չափով կարևորել ու բյուջե տրամադրել խմբի ստեղծման համար՝ դրեց ու ֆինանսավորեց, ապահովեց խմբի ղեկավարի աշխատավարձը:

Խմբի մյուս մասնակիցները կամավորներ էին, ինչն էլ մի քիչ դժվարացրեց սկզբնական փուլը: Պատկերացրեք հիմնականում ամուսնացած կանայք, ովքեր բացի աշխարհի ամենածանր՝ երեխաների հետ աշխատանքից բացի ունեին նաև ընտանեկան հոգսեր….. Մի խոսքով էնքան բացականեր եղան, որ վերջը խումբը ցրվեց:

Խմբի ղեկավարը, ով պատասխանատվության խնդիր ուներ համառորեն սկսեց այլ ելքեր փնտրել ու ելքը գտնվեց Գյումրու թիվ 10 հիմնական դպրոցում, որտեղ կար բավականին պարարտ հող տիկին Aida Nikolyanի տիկին Narine Melkonyanի ու դպրոցի տնօրեն տիկին Վարդանյանի տեսքով: 😉

Տիկին Նարինեն խմբի ղեկավարին հուշեց որ ոչ թե ուսուցիչներին հրավիրի, այլ ինքը <<հրավիրվի>> ուսուցիչների մոտ, այդ դեպքում բոլորն էլ դասերից հետո հաճույքով մի 20 րոպե կերգեն հետո կգնան տուն…

Ու էդպես 10-րդ հիմնական դպրոցում ստեղծվեց էս գեղեցիկ խումբը, որն իհարկե այսքան շուտ ու այս որակով համերգի դուրս չէր գա, եթե չլինեին խմբի համով-հոտով, շատ տաղանդավոր, գեղեցկուհի ուսուցչուհի-երգիչները:

խմբի հիմնական նպատակն է սովորել, հետո աշակերտներին սովորեցնել արդեն իսկ բավականին մոռացված մաքուր ժողովրդական երգերը:

Առաջին համերգին հնչեցին Շիրակի շրջանի ժողովրդական երգեր, որոնք լսելով կարող եք ինքներդ ձեզ վրա հասկանալ ինչքանով գիտեք ձեր ազգային մշակույթը ու հետևություն անել խմբի գոյության, գուցե խմբին միանալու կամ ինչ որ կերպ աջակցելու կարևորության մասին: 😉

Սպասեք հետագա անակնկալների

Հառիճի հոգևոր երգերի փառատոն

30.05. 2019, ժամը 16:00 Հառիճի վանական համալիրում տեղի ունեցավ արդեն 6-րդ հոգեոր երգերի մարզային փառատոնը։

Շիրակի մարզպետարանի նախաձեռնությամբ, ՀՀ մշակույթի նախարարության հովանավորությամբ տեղի է ունենում ամենամյա մարզային հոգեոր երգերի փռատոն։

Այս տարի փառատոնը կազմակերպում էր Մխիթար Սեբաստացի կրթահամալիրը։

Փառատոնը նվիրված էր Կոմիտասի 150 ամյակին

Փառատոնին մասնակցում էին Շիրակի մարզից  ու Երևանից երգչախմբեր ու ոչ միայն…

Փառատոնը 2 մասից էր կազմված։Առաջին մասում 3 հոգեոր երգերի ուսուցում ու միասնական կատարում էր, իսկ երկրորդում’ համերգ եկեղեցու ներսում։

Փառատոնի ֆեյսբուքյան էջը 

<<Սեբաստացիներ>> ուսուցչական երգչախմբի տեսանյութը

Կոմիտաս երգող ուսուցչական երգչախմբեր #Կոմիտաս150-ի առթիվ

Կոմիտաս 150- ի շրջանակներում <<Բլեյան կրթական ցանցը>> ձեռնարկել է ստեղծել ուսուցչական երգչախմբեր ՀՀ Շիրակի, Կոտայքի, հետագայում նաև այլ մարզերում։

Ծրագրի գլխավոր նպատակն է սովորեցնել ուսուցիչներին մաքուր ժողովրդական երգեր որոնք էլ հետո կսովորեցնեն իրենց աշակերտներին։

Ծրագիրը շատ բեղուն է այն իմաստով որ շատ ու շատ մեծ ու փոքր ծրագրերի սկզբնաղբյուր կարող է լինել’ ուսուցիչների վերապատրաստում, ազգային մշակույթի տարածում, ճանաչում, ուսուցչական երգչախմբերի ստեղծում, միմյանց հետ հանդիպումների, շփումների, փորձի փոխանակման ապահովում, ճաշակի զարգացում’ ուսուցչական շրջանակներում շատ տարածված քաղաքային մակերեսային ֆոլկլորային երգերին կփոխարինեն արժեքավոր, հազարամյակների արմատներ կրող մաքուր ժողովրդական երգերը։

Գյումրու ուսուցչական երգչախումբը առաջին մարզային փորձն է, որին կարող եք ծանոթանալ ՖԲ էջի Գյումրու ուսուցչական երգչախումբ
ու բլոգի /Անի Նավասարդյան-ՄՍԿՀ ուսումնական բլոգ
միջոցով:
Եվս մեկ փորձ էլ արդեն արվում է Աշտարակի <<Արևիկ>> ու Սասունիկի <<Արմինե Կարապետի>> մանկապարտեզների մանկավարժների հետ:
Իրենց մասին էլ բլոգի հղումով ծանոթացեք
Աշտարակում ուսուցչական երգչախումբ

Գործը սակայն ֆինանսական աջակցության կարիք ունի նոր թափ ու որակ ապահովելու համար։
<<Բլեյան կրթական ցանցը>> հոգում է երգչախմբերի ղեկավարների ֆինանսական ծախսերը, բայց երգող ուսուցիչների ծախսերը հոգալու համար հարկավոր է մարզային ղեկավարության աջակցությունը։

Երգչախմբի երգող ուսուցիչները սիրով միացել են գործին, բայց աշխատանքային ու կենցաղային պայմանները շատ դեպքերում թույլ չեն տալիս բավարար չափով գործին նվիրվելու համար։ Մի փոքր գումարային աջակցությունը կարող էր սիրողական մոտեցումը վերածել գործնականի ինչն էլ բնականաբար կապահովեր որակական փոփոխություն։

Այս հղումով կարող եք ծանոթանալ նույն կրթական ցանցի ջանքերով արդեն 6 տարի գործող <<Սեբաստացիներ>> ուսուցչական երգչախմբի հետ ու մտածել՝ արժե ճյուղավորել այս գործը թե չէ…….
Սեբաստացիներ ուսուցչական երգչախումբ

Երգեցողություն

Ճիշտ երգեցողությունը կարող է լինել մարդու բարդույթները հաղթահարելու շատ հետաքրքիր ձև։

Դեռ հնագույն ժամանակներից մարդիկ երաժշտությունը դասել են կոնկրետ գիտությունների շարքին ու  երաժշտությամբ նույնիսկ հիվանդություններ բուժել……                                        Կոմիտասը հոդված ունի’ <<Բժշկություն երաժշտությամբ>> վերնագրով։ Ցանկության դեպքում կարող եք գտնել։ Կոմիտասի բոլոր աշխատությունները թվայնացված կան։

Երգելու ժամանակ աշխատում է շունչը, իսկ շունչը ինֆորմացիա է օրգանիզմի համար։ Շնչառության ժամանակ տեղի  է ունենում նյութափոխանակություն։ Դրա համար է որ  շնչառական վարժություններից հետո լիցքաթափված կամ լիցքավորված ենք զգում։

Որն է ճիշտ երգեցողությունը

Երգելու ժամանակ նախ պետք է շունչը աշխատեցնող մկանները հայտնաբերել։ Երգեցողության ամբողջ էությունը կապված է այդ մկանների հետ։ Դա ունի հեշտ ձև.  պետք է դուրս փչել ու փչելու ժամանակ օգնել փորի մկաններով։  դուրս փչելն օգնում է որ մկանի աշխատանքը զգանք։ Դուրս փչելուց հետո հենց այդ նույն մկանով էլ, ինքնաբերաբար ներս ենք շնչում։ Այս պարզ պրոցեսի հետևանքով է տարատեսակ հրաշքներ կատարվում մեր օրգանիզմի հետ ու նաև ծնվում արվեստի նորանոր գործեր։

Սա շատ ավելի հեշտ ձև է երգողին բացատրելու համար թե որ մկաններով պիտի աշխատի։ Ես հիշում եմ ինձ բացատրելուց ասում էին որ ձեռքերս դնեմ մեջքիս, ներս շնչեմ, շնչելու ժամանակ ոչ թե ուսերս այլ փորս աշխատի… Թյուրիմացության մեջ էր գցում նաև միտքը թե փորս պիտի դուրս գար, թե ներս գնար շնչելու ժամանակ…Վերջը խճճվում էի ու ոչինչ էլ չէր ստացվում, մինչև որ մի օր ինքս հասկացա թե ոնց պիտի անեմ։

Մեր գործը երգեցողության ամբողջ ընթացքում փորի մկանների հետ է, ոչ թե ձայնալարերի կամ բերանի, որտեղ ձայնը վերջնական ձև է ստանում։ Դրա համար ճիշտ չէ նաև երգողին ստիպել բերանը ձվաձև դարձնել կամ այլևայլ միջոցներ կիրառել ձայնը որոշակի ձևի բերելու համար։ Դա հիմնախնդիր չի կարող լինել որովհետև ի սկզբանե ամեն մարդ ունի մի բերանի կամ  արտաբերման մի ձև ու եթե փորձում ենք այդ ձևը փոխել ‘ արհեստական վիճակի ենք բերում թե մարդուն իր հոգեբանությամբ, թե իր հանած ձայնը։

Հատկապես հասունացման տարիքում տարատեսակ բարդույթների արդյունքում մարդը շեղումներ է ունենում իր բնական վիճակից ու այդ շեղումները շատ պարզ արտահայտվում են ձայնարտաբերման մեջ։ Այդ ժամանակ է ձևավորվում մարդու ձայներանգը (տեմբր), որն ինչպես մեր յուրաքանչյուրի տեսակը յուրահատուկ է ու չկրկնվող։

Պետք է շատ շնչառական վարժություններ անել ու զարգացնել վերոնշյալ մկանները։
Շնչառական վարժության ժամանակ կարող է նույնիսկ մի փոքր գլխապտույտ առաջանալ։ Ինֆորմացիոն դաշտի փոփոխությունը բերում է արյան շրջանառության թարմացման, ուղեղի սնուցման, ինչից էլ փոքր գլխապտույտ է առաջանում։ Բայց դա միայն սկզբնական շրջանում։ Հետո օրգանիզմը սովորում է մեծ թափով ինֆորմացիոն ալիքների։

Ձայնը մշակելու ժամանակ չի կարելի շեշտը դնել ձայնուժի վրա։ Ձայնալարերը մկաններ են որոնք շփվելով շնչի հետ տատանվում են ու իրենց երկարությանը համապատասխան ալիքային հաճախությամբ ձայն արձակում։ Որքան երկար են ձայնալարերը այնքան ցածր են հաճախությունները։ Ձայնալարերը մեր ամենանուրբ մկաններն են, որոնք ամենաառաջինն են հիվանդանում ու ամենավերջինը’ բուժվում։ 

Ձայնը մշակելու ժամանակ չի կարելի շեշտը դնել ձայնուժի վրա նաև նրա համար, որ ձայնուժը կապված է շնչի հետ, իսկ շունչը միայն ֆիզիկական երևույթ չէ, կապված է մեր մտքի, էներգետիկ դաշտի հետ։ Պահեր կան երբ այդ դաշտը փակ է, ուզում ենք հանգստանալ, նստել, մտածել…. այդ ժամանակ ձայնն էլ է փակվում, մեղմանում։ Մի ուրիշ պահի կարող է շունչը բացվել ու մենք ուզենանք սրտանց գոռալ, վազել, թռնել…

Երգեցողությունը պիտի համահունչ լինի մեր հոգեվիճակին, որ բնական ստացվի, որ լսողին էլ հաճելի լինի։ Լսողին առաջին հերթին փոխանցվում է մեր հոգեվիճակը հետո արդեն ձայնը։ Հակառակ դեպքում դառնում ենք ձայնարտաբերման գործարան։

Հետաքրքիր է, բայց ճիշտ ձայնարտաբերման ժամանակ կարող է  ուղղվել նաև երգելու ինտոնացիան, որն արդեն մի նոր ու բավականին ծավալուն թեմա է։

Բալուի տարածաշրջանի 25 հարսանեկան երգերի ձայնագրում

Ծրագիրը ներկայացնում է Տիգրանակերտի վիլաեթի Բալուի տարածաշրջանի 25 հարսանեկան երգերի ձայնագրում։ Ինչպես նաև տեղի մշակութային առանձնահատկությունների ուսումնասիրում։

Երգերը վերցված են երաժշտագետ Պետրոս Ալահայտոյանի աշխատությունից’

https://www.houshamadyan.org/arm/mapottomanempire/vilayetdiyarbekir/palu/localcharacteristics/songanddance.html

 

Իրականացնող թիմ

<<Սեբաստացի խազեր>> պատանեկան երկսեռ երգչախումբ

 

Ձայնագրում

<<ՄՍԿՀ>> ձայնագրման ստուդիա

 

Հնչյունային ռեժիսոր’

Կայ

 

Երգերին’ իրենց նոտաների ու տեքստերի հետ, կարող եք ծանոթանալ այս հղումով’

https://docs.google.com/document/d/1n6RqZHsweL1zcocec-JSkleuisXGSysyZb0DKcJOHLY/edit?usp=drivesdk&ouid=111421598879693220405

Հայաստանում առաջին պատանեկան երկսեռ երգչախմբի, փորձերի ու ընդհանրապես երգելու մասին…

Ինչքան որ մեծ էր ոգևորությունը նման խումբ ստեղծելու մտքից, այնքան շատ էին սկզբնական շրջանում ի հայտ եկած դժվարությունները…

Կես տարի ես ու դպրոցի ղեկավարությունը չէինք կարողանում խումբը կազմավորել’ տղաները չէին ու-զ-ու-մ երգել երգչախմբում, ոչ միայն չէին ուզում, այլև չէին կարողանում…. Բայց, փաստորեն անհնարին բան չկա ու բավական էր ստեղծել բնական, ճիշտ, ազնիվ միջավայր ու գործը մեծ մասով գլուխ եկավ…

Մանրամասն’ աշխատանքների մասին.

Ինչպես գիտենք պատանեկան տարիքում տղաների ձայնը ‘ կապված մկանային համակարգի ձևավորման հետ փոփոխվում է ու մեծ դժվարությամբ են կարողանում կառավարել ձայնը։ Սովորաբար չեն երգում։

Դանիելյան Դավոն

Մի Դավիթ ունենք… Բերեցինք ձայնը ստուգելու: Սկզբում ինչ նոտա սեղմում էի դաշնամուրի վրա Դավիթը արձագանքում էր նույն ձայնով։ Կարելի էր նույնիսկ մտածել որ երաժշտական լսողություն չունի։ Մի քանի պարապմունքից հետո Դավիթի արտահանած ձայների մեջ սկսեց մեղեդի ի հայտ գալ, գնալով ավելի ու ավելի պարզվել ու մաքրվել։ Ես հասկացա որ ճիշտ ճանապարհին ենք…

Շնչառության դերը երգեցողության մեջ

Փորձերն անում ենք հաճախ ու ոչ երկար, որ չհոգնեցնենք, չվնասենք տղաների ձայնալարերը։

Փորձերին <<մի գլուխ>> շնչառական վարժություններ ենք անում, որովհետև ձայնը կառավարվում է շնչով, շունչն էլ’ փորի համապատասխան մկաններով։
Շնչառական վարժության ժամանակ կարող է նույնիսկ մի փոքր գլխապտույտ առաջանալ, որովհետև շունչը կոնկրետ ինֆորմացիա է մեր օրգանիզմի համար, կապ տիեզերքի հետ։
Ու շնչառության միջոցով ինֆորմացիոն դաշտի փոփոխությունը բերում է արյան շրջանառության թարմացման, ուղեղի սնուցման, ինչից էլ փոքր գլխապտույտի առաջացման։ Բայց դա միայն սկզբնական շրջանում։ Հետո օրգանիզմը սովորում է մեծ թափով ինֆորմացիոն ալիքների։

Ի միջի այլոց. Դեռ հնագույն ժամանակներից մարդիկ հասկացել են երաժշտության զորությունն ու դասել կոնկրետ գիտությունների շարքին։ Երաժշտությամբ հիվանդություններ են բուժել……
Ձեզ կարող է հետաքրքրել
Կոմիտասի <<բժշկություն երաժշտությամբ>> հոդվածը ու Արթուր Շահնազարյանի դասախոսությունը այս թեմայով։

Անցնենք առաջ

Ձայնարտաբերում

Շնչառական վարժություններին հաջորդում է ձայնարտաբերման փուլը։
Մի հնչյունի վրա երկար պահում ենք ձայնը ու շնչով ուժեղացնում, մեղմացնում այնքան, մինչև որ ձայնը կստանա շնչի շիթի ձևը։ Դա բնական, ճիշտ ձայնարտաբերման ձևն է, որի հիմքով հետո կարելի է ինչ ձևով ու էսթետիկայով ասել երգել։

Էս ամենին էլ երբ հաջորդում են Կոմիտասի բազմաձայնած խմբերգերը, էլ ինչ է մեզ պետք երջանիկ լինելու համար…

Շաատ սպասված արդյունքը

Երգչախմբիստղաները հիմա դեռ չեն վայելում իրենց սիրուն ձայները, բայց իրենց բացատրել եմ որ ձայնը ձևավորվելու հետ պայմանավորված, իրենք մի օր անակնկալ կզգան իրենց արդեն որոշակի ձևավորված սիրուն տեմբրերը’ անպայման <<սիրուն>>, որովհետև տեմբրը մարդու տեսակն է, բնավորությունն է, իսկ իրականում բոլոր մարդիկ սիրուն են, բոլորն ունեն իրենց յուրահատկությունն ու հետաքրքրությունը։
Ու ինչքան իրենք իրենց մեջ են փնտրում էդ սիրունությունը էնքան ավելի շատ ու շուտ են գտնում։ Երգեցողությունը անմիջապես նպաստում է դրան, չէ որ երգելուց անընդհատ զգում ես շունչդ, իսկ շունչը մարդու կյանքի սկիզբն ու վերջն է։

Սիրով
Ձեր Խազ

Հայոց եկեղեցական եղանակները

Կոմիտասի հոդվածներից  և ուսումնասիրություններից 

Ավանդությունը հայոց եկեղեցական հին եղանակների գյուտը կամ կարգավորությունը, որ ամենայն հավանականությամբ գրերի գյուտի շրջանի արդյունքն է, վերագրում է ս. Սահակին։ Իսկ մինչև գրերի գյուտը հայոց եկեղեցիներում երգեցողությունը սաղմոսերգությունն էր։ Ժամանակի անցնելով սաղմոսերգությանը կից զարգացան շարականի եղանակները։

Արդյոք սաղմոսերգությունն ինչպիսի եղանակներով էր երգվում, հայտնի չէ. հավանականաբար ժողովրդական հին եղանակներով։
5-րդ դարում գրերի գյուտը, ս. գրքի թարգմանությունը հոգևոր երգեր առաջ բերին։ Հետզհետե զարգացավ եկեղեցական պաշտամունքն ու ժամերգությունը։ Հանդես եկան մի շարք երգիչներ, հորինեցին շարականներ, ճառեր, ներբողներ՝ եկեղեցական, տերունական եւ սրբոց տոների նշանակությունը ժողովրդին բացատրելու նպատակով։ Այսպես սաղմոսերգությունը տեղի տվեց շարականի եղանակներին։

Շարականի եղանակներից հետո կամաց-կամաց հանդես եկան տաղերի, գանձերի, ավետիսների և այլ հոգևոր երգերի տեսակներ՝ հանդիսավոր ժամերգության պահանջից։
Սոքա ևս ներբողներ են, միայն ժողովուրդն էր երգում։ Սոքա ժամանակի ընթացքում այնքան բազմացան և ճյուղավորվեցան, որ յուրաքանչյուր եկեղեցական տոն հատուկ տաղն ուներ։ Սոցանից առանձին-առանձին ժողովածու կազմեզավ, Տաղարան, Գանձարան, Երգարան անունով։

Տաղեր. սոցա բովանդակությունը պատկերացնում է պարզ կամ այլաբանորեն Քրիստոսի տնօրինություններն և սրբերի կյանքի, նահատակության Որևէ նշանավոր և ազդեցիկ րոպեն։
Գանձեր. սոքա արտահայտում են աշխարհի համար մաղթանք։ ԺԴ դարի վերջերում և մանավանդ, ԺԵ դարում գանձերը մեռելների վրա էին երգում, նոցա բերանից խոստովանելով զղջումը եւ աշխարհի ունայնությունը։ Գանձերի եւ տաղերի զանազանությունն այն է, որ առաջիններն իսկապես ճառեր են, արտաքին ձևը փոխած՝ տաղաչափական։
Ավետիսներ. սոցա նյութը առնված է ս. Ավետարանից հրեշտակների հովիվներին մանուկ Հիսուսի ծնունդն ավետելու րոպեն։ Ավետիսները վերագրում են Մ. Խորենացուն։
Շարականների բովանդակությունը շատ հարուստ է. արտահայտում է կրոնական զգացմունք։ Բովանդակության գլխավոր մասերն՝ ա. հավատի էական մասը. բ. Քրիստոսի տնօրինությունները. գ. եկեղեցու խորհուրդները. դ. ս. գրքից կտորներ, որոնք լուսաբանում են Քրիստոսի տնօրինությանց որեւէ գաղափարը. և ե. սրբերը, որոնք նպաստեցին քրիստոնեական ճշմարիտ լուսո տարածման։ Այսպիսի բազմակողմանի բովանդակություն ունեցող բանաստեղծական մի ս. գիրք, անշուշտ, պետք է որ ունենար և բազմապիսի եղանակ, համապատասխան կրոնական զգացմունքին։
Այս հանգամանքը բացատրվում է այսպես. տաղերի, գանձերի և մյուս հոգևոր երգերի եղանակները զանազան դարերում, այլ անձանց ճաշակին նայելով, փոփոխվել և աճել են, որովհետև սոցա գործածությունը ստիպողական չէ եղած, իսկ շարականի եղանակները պարտադիր և գործածության մեջ սահմանափակ լինելով՝ չեն փոխվել ըստ էության։ Թեպետ ԺԸ դարից հետո Կ. Պոլսո հարուստ և դեպի եկեղեցական եղանակները սեր ունեցող ամիրաների առատաձեռնությունից և հովանավորությունից օգուտ քաղեցին մի քանի տիրացուներ եւ մրցման ասպարեզ մտան, ջանք թափելով միմյանց գերազանցել կամայական կլկլանքներով և գեղգեղանքներով, որոնք բավական նպաստեցին եղանակների նախկին պարզության խախտման։ Այնուամենայնիվ շարականի եղանակներն ըստ էության անփոփոխ հասել են մեզ։
Մանրուսումն. Հին երաժիշտները Մանրուսումն ասելով հասկանում էին ուսումն եկեղեցական երգերի, եղանակների և խազերի մասին։
Մանրուսումն լիակատար իմացողները թերևս թվով շատ քիչ են եղել, որոնք և թաքստի են պահել իրենց գիտությունը ճիշտ այնպես, ինչպես հիսուն տարի առաջ Կ. Պոլսո հայ երաժիշտները՝ նոթաճիները արդի հայ իսկական ձայնագրությունը հացի խնդիր էին դարձրել։ Եթե երաժիշտները, որոնք իմաստուն կամ փիլիսոփա էին կոչվում այն ժամանակի լեզվով, չթաքցնեին, մյուս ձայնագրած, բազմաթիվ ձեռագիր կամ արտագրած երգարանների հետ մեր ձեռքը հասած կլիներ գոնե մի քանի օրինակ ևս ձեռնարկ հին խազերի և եղանակների մասին, որոնք Մանրուսման նյութն են։

ՀԱՅ ԵԿԵՂԵՑԱԿԱՆ ԵՐԱժՇՏՈՒԹՅՈՒՆ

Հայկական եկեղեցական և ժողովրդական երաժշտությունը հիմնված է ոչ թե եվրոպական ութնյակի սիստեմի վրա, այլ քառալարի սիստեմի վրա՝ այնպես, որ նախորդ քառյակի վերջին ձայնը դառնում է հաջորդի առաջին ձայնը։

ԵՐԳԵՑՈՂՈՒԹՅՈՒՆՔ Ս. ՊԱՏԱՐԱԳԻ

Քառյակների դրությամբ են հորինված և մեր թե՛ ժողովրդական, թե՛ եկեղեցական եղանակները, որոնք քույր-եղբայր են եւ նույն կազմությունն ունին։ Քառյակների դրության չենթարկվողներն օտարամուտ են։

Մեր երաժշտությունն էլ յուր ամբողջ ազգային ոգովն և ոճով նույնքան արևելյան է, որքան պարսիկ-արաբացին. բայց ո՛չ պարսիկ-արաբականը մերն է, և ո՛չ էլ մերը նորա մի մասն է. այլ խնդիր է, թե նոցա ազդեցությանն է ենթարկվել. ճիշտ այնպես, որպես մեր լեզուն հնդ-եվրոպականի մի ճյուղն է, այսպես են և պարսկերենը, քրդերենը, գերմաներենը, և այլն, բայց մեր լեզուն ո՛չ գերմաներեն, ո՛չ քրդերեն եւ ո՛չ էլ պարսկերեն է։
Երաժշտության և լեզվի շեշտադրության օրենքները սերտ կապ ունին։ Երկուսի շեշտերն անբաժան ընթանալով մի անքակտելի ներդաշնակություն պետք է ներկայացնեն. հակառակ դեպքում լեզվի և եղանակի դաշնակը հիմն ի վեր խանգարվում է,որովհետև, ուր լեզուն է շեշտվում, երաժշտությունն անշեշտ է, և ընդհակառակն՝ այսպես քաշ է գալիս եղանակը։